صبر و شكيبايى

[setareh]

جزع و بى‏تابى
«جزع‏»نقطه مقابل‏«صبر»است و آن،حالت‏بى‏قرارى و ناشكيبايى در برابرحوادث و مشكلات است،به گونه‏اى كه انسان در برابر حادثه زانو زند،مايوس شود،بى تابى كند و يا از تلاش و كشش براى رسيدن به مقصد چشم بپوشد.

جزع يكى از بدترين و نكوهيده‏ترين صفات است كه انسان را در دنيا و آخرت به‏بدبختى مى‏كشاند و از رسيدن به مقامات والا باز مى‏دارد و ارزش و مقام او را در جامعه‏كاسته،شربت زندگى را رد كامش تلخ،و شهد حيات را شرنگ مى‏سازد.

قرآن مجيد در سوره‏«معارج‏»،انسان را موجودى حريص و كم طاقتى معرفى‏مى‏كند كه وقتى بدى به او برسد،بى‏تابى مى‏كند و هنگامى كه خوبى به او رسد،بخل‏مى‏ورزد و مانع ديگران مى‏شود، «ان الانسان خلق هلوعا×اذا مسه الشر جزوعا×واذا مسه الخير منوعا» . (54)

منظور از انسان در اين آيه-همانند بعضى از آيات مشابهى كه انسان را با صفات‏ناشايستى توصيف كرده-انسان‏هاى تربيت نيافته و به اصطلاح خود رو و فاقد شخصيت‏است و لذا در ذيل همين آيات با جمله (الا المطلين...تا...و الذين هم على صلاتهم‏يحافظون) ،افراد با ايمانى را كه به نماز و كمك به محرومان و اصول عفت و امانت وشهادت به حق وفا دارند،استثناء كرده و از تحت عنوان‏«هلوع‏»خارج مى‏كند.

تعبير آيات فوق،شايد اشاره به اين باشد كه معمولا افراد جزوع و ناشكيبا بخيل هم‏هستند، همان گونه كه بخيلان ناشكيبا مى‏باشند،به تعبير ديگر اين دو صفت‏با يكديگررابطه دارند و از اين رو در مفهوم‏«هلوع‏»جمع شده‏اند.

در روايات اسلامى نيز بحث‏هاى جالب و عميق و نكته‏هاى قابل ملاحظه‏اى در اين‏زمينه ديده مى‏شود كه هر يك از ديگرى آموزنده‏تر است،در ذيل به چند نمونه از آنهااشاره مى‏شود:

1-امير مؤمنان على عليه السلام در مذمت جزع مى‏فرمايند:«اياك و الجزع فانه يقطع الامل‏و يضعف العمل و يورث الهم،از جزع و ناشكيبايى بپرهيز،زيرا اميد انسان را قطع و كوشش و تلاش را ضعيف ساخته و غم اندوه به بار مى‏آورد» (55)

2-همان امام بزرگوار در جاى ديگر ضمن اشاره به نكته لطيف ديگرى مى‏فرمايند:

«الجزع و اتعب من الصبر،بى‏تابى از صبر و شكيبايى ناراحت كننده‏تر است‏» (56)

دليل آن روشن است،زيرا جزع و بى‏تابى هيچ مشكلى را حل نمى‏كند،تنها اثرش‏اين است كه روح و جسم انسان را در هم مى‏كوبد،به همين دليل از شكيبايى پرزحمت‏تر مى‏باشد،مثلا، هنگامى كه انسان،عزيزى را از دست دهد،ممكن است‏سرش‏را به ديوار بكوبد،گريبان چاك كند،نعره و فرياد بكشد و يا سر انجام خود كشى كند،اماهيچ يك از اين‏ها عزيز از دست رفته را باز نمى‏گرداند،بلكه تنها پايه‏هاى ايمان وسلامت جسم و جان او را در هم مى‏كوبد،علاوه بر اين،اجر و پاداش انسان را نيز بر بادمى‏دهد كه شرح ان در حديث‏بعد مى‏آيد.

3-حضرت على عليه السلام مى‏فرمايند:«الجزع لا يدفع القدر و لكن يحبط الاجر، جزع(دربرابر مصائب)،مقدرات را تغيير نمى‏دهد،ولى اجر و پاداش انسان را از بين مى‏برد.» (57)

در باين اين كه چرا پاداش را از بين مى‏برد،بايد گفت:جزع و ناشكيبايى دليل بر عدم‏رضا و عدم تسليم در برابر مقدرات الهى است.در واقع،اعتراض به عدل و حكمت‏پروردگار را در بر دارد،هر چند صاحبش از آن غافل باشد.

4-در حديث ديگرى كه از امام هادى عليه السلام نقل شده،ضمن اشاره به نكته جالب‏ديگرى، مى‏فرمايند:«المصيبة للصابر واحدة و للجازع اثنان،مصيبت‏براى انسان صبوريكى است و براى انسان بى صبر و ناشكيبا دوتاست.» (58)

جزع و بى‏تابى-چنان كه در قبلا اشاره شد-مشكلات عظيم جسمى و روحى به‏دنبال دارد،به علاوه اجر و پاداش انسان را بر باد مى‏دهد،بنابر اين مصيبت افراد ناشكيبامضاعف مى‏شود.

5-امام كاظم عليه السلام در بيان يكى از وصاياى حضرت مسيح عليه السلام مى‏فرمايند: «ولا تجعلوا قلوبكم ماوى للشهوات ان اجزعكم عند البلاء لاشدكم حبا للدنيا و ان اصبركم‏على البلاء لازهدكم فى الدنيا،دل‏هاى خود را پناهگاه شهوات قرار ندهيد،آن كس كه در بلا،بيشتر بى‏تابى مى‏كند،علاقه‏اش به دنيا بيشتر است و آن كس كه در بلا،شكيباتر است،نسبت‏به دنيا، بى اعتناتر است‏». (

از اين روايت استفاده مى‏شود كه يكى از سرچشمه‏هاى مهم جزع و بى‏تابى،حرص‏و حب دنياست و براى كاستن از شدت جزع،بايد از علاقه به دنيا كاست.

6-در حديث ديگرى از امام صادق عليه السلام نقل شده است:پيامبر اكرم صلى الله عليه و اله هنگام عيادت‏يكى از يارانش كه آخرين ساعات عمرش را مى‏گذراند،فرمودند:«اى فرشته مرگ!با او مدار كن كه باايمان است.ملك الموت عرض كرد:بشارت باد بر تو اى محمد!كه من نسبت‏به همه مؤمنان مدارامى‏كنم.بدان اى محمد!هنگامى كه من روح فرزندان آدم را مى‏گيرم،خانواده آنان بى‏تابى مى‏كنند.

در گوشه‏اى از خانه مى‏ايستم و مى‏گويم:چرا اين گونه بى‏تابى مى‏كنيد؟من قبل از پايان عمرش روح‏او نگرفتم و اين يك ماموريت الهى است،گناهى ندارم،«ان تحتسبوه و تصبروا توجروا،و ان‏تجزعوا تاثموا و توزروا،اگر راضى به رضاى خدا باشيد و صبر كنيد به شما پاداش داده مى‏شود واگر جزع و بى‏تابى كنيد گناه مى‏كنيد» (60)

7-حديث كوتاه و پر معنى ديگرى از امير مؤمنان على عليه السلام آمده است:«من لم ينجه‏الصبر اهلكه الجزع،كسى كه صبر او را نجات ندهد،بى‏تابى او را هلاك خواهد كرد» (61) (اين‏هلاكت مى‏تواند اشاره به هلاكت دنيا و آخرت باشد).

8-اين بحث را با حديث ديگرى از پيامبر اكرم صلى الله عليه و اله-به عنوان‏«ختامه مسك‏»پايان مى‏دهيم.در اين حديث آمده است كه يكى از اصحاب پيامبر صلى الله عليه و اله فرزندش را ازدست داده بود،حضرت صلى الله عليه و اله دستور نوشتن نامه‏اى به اين مضمون را به او دادند:«خداوندمتعال،اجر تو را افزون كند و به تو صبر و شكيبايى دهد!...

...مبادا با جزع و بى‏تابى،اجر خود را از بين ببرى و فرداى قيامت‏به خاطر از دست دادن ثواب‏صبر بر مصيبت،پشيمان گردى،هنگامى كه ثواب و مصيبتت را ببينى،مى‏فهمى كه مصيبت ازآن كوتاه‏تر بوده است و بدان!جزع و بى‏تابى عزيز از دست رفته را باز نمى‏گرداند،غم و اندوه،قضاى الهى را تغيير نمى‏دهد و آنچه از پاداش،در برابر از دست دادن فرزند بر تو نازل شده،تاسفت‏را از ميان مى‏برد» (62)

مرحوم محدث قمى در«سفينة البحار»داستان جالبى در باره‏«بوذر جمهر»و مساله‏«صبر و جزع‏»كه بسيار مناسب اين نوشتار است،نقل مى‏كند:در بعضى از تواريخ آمده است كه انوشيروان نسبت‏به‏«بوذر جمهر»خشمگين شد.دستور داد او را در اتاق‏تاريكى زندانى كنند. چندين روز گذشت،انوشيروان كسى را فرستاده تا از وضع حال اوجويا شود.فرستاده انوشيروان،در حالى كه او خوشحال و مطمئن بود،از او پرسيد:

چگونه در اين حالت كه در سخت مضيقه‏اى،فارغ البال مى‏باشى؟

بوذر گفت:من(همه روزه)از معجونى كه از شش ماده تركيب شده است،استفاده‏مى‏كنم و اين معجون همان گونه كه مى‏بينيد،مرا سر حال آورده است.

فرستاده پرسيد:ممكن است معجون را به ما معرفى كنى تا در مشكلات به آن‏پناه بريم؟

بوذر در جواب گفت:

ماده اول آن‏«الثقة بالله،توكل بر خداست‏».

ماده دوم،آنچه مقدر است،خواه و ناخواه رخ مى‏دهد و بى‏تابى در برابر آن،مشكلى را حل نخواهد كرد.

ماده سوم،صبر و شكيبايى بهترين چيزى است كه در آزمون‏هاى الهى به كمك‏انسان مى‏شتابد.

ماده چهارم،اگر صبر نكنم،چه كنم؟بنابر اين باز جزع خود را هلاك ننمايم.

ماده پنجم،از مشكلى كه من دارم،مصائب مشكل‏ترى نيز وجود دارد،پس خدا راشكر كه در آن‏ها گرفتار نشدم!

ماده ششم،ستون به ستون فرج است.
اين سخن به انوشيروان رسيد،او را آزاد و گرامى داشت.